काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट गगन थापा सभापतिमा निर्वाचित भएपछि पार्टीभित्र नयाँ नेतृत्व र पुस्तान्तरणको बहसले गति लिएको छ। यसको प्रभाव ऐतिहासिक रूपमा कांग्रेसको बलियो आधार मानिएको मधेस प्रदेशमा पनि देखिन थालेको छ। तर, युवामा बढेको उत्साहलाई चुनावी मतमा रूपान्तरण गर्नु कांग्रेसका लागि चुनौतीपूर्ण देखिएको छ।
मधेसको राजनीतिमा लामो समय सक्रिय रहेका नेताहरूका अनुसार कांग्रेसको वर्तमान संकटको मुख्य कारण मधेसका मुद्दाप्रतिको कमजोर पकड, स्थानीय संगठनको क्षयीकरण र पार्टीभित्रको गुटगत राजनीति हो। नयाँ नेतृत्वले यी समस्यालाई सम्बोधन गर्न सके मात्रै मधेसमा कांग्रेसले आफ्नो पुरानो प्रभाव फर्काउन सक्ने उनीहरूको विश्लेषण छ।
कांग्रेसको राजनीतिपछि मधेसकेन्द्रित दल हुँदै हाल स्वतन्त्र रहेका खुसीलाल मण्डल मधेस र कांग्रेसबीच विगतमा निकै बलियो सम्बन्ध रहेको स्मरण गर्छन्। उनका अनुसार कुनै समय मधेस र कांग्रेस एकअर्काका पर्यायजस्तै थिए। अहिले मधेसमा कांग्रेसको समर्थन कमजोर हुँदै जाँदा पार्टीको राष्ट्रिय राजनीतिक शक्ति पनि खुम्चिएको छ।
बीपी कोइराला, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालालगायतका नेताहरूको राजनीतिक यात्रामा मधेसको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। तर, बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिसँगै कांग्रेसले यस क्षेत्रमा आफ्नो परम्परागत जनाधार जोगाउन सकेन।
मधेसका मुद्दा र संगठनको क्षयीकरण मुख्य चुनौती
कांग्रेसका पूर्वनेता जेपी गुप्ताका अनुसार मधेसमा पार्टी कमजोर हुनुको प्रमुख कारण यहाँका जनताको अपेक्षा र सरोकारलाई समेट्ने स्पष्ट राजनीतिक एजेन्डाको अभाव हो। विगतमा गाउँदेखि जिल्लासम्म प्रभावशाली नेता र सक्रिय संगठन रहेको कांग्रेस अहिले त्यो अवस्थामा नरहेको उनको भनाइ छ।
पुराना नेताहरूको स्थानीय प्रभाव घट्दै जानु र संगठनमा उनीहरूको सक्रियता कमजोर हुनु पनि पार्टीको जनाधार खस्किनुको कारण रहेको गुप्ता बताउँछन्। सामाजिक सञ्जाल र सञ्चारमाध्यममा देखिएको युवा आकर्षण सकारात्मक भए पनि त्यसले निर्वाचनमा कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने अहिले नै निश्चित गर्न नसकिने उनको विश्लेषण छ।
सिरहाका बुद्धिजीवी डा. महादेव साह पनि कांग्रेसभित्रको पुस्तागत दूरी र आन्तरिक अन्योललाई समस्याका रूपमा औँल्याउँछन्। उनका अनुसार पुराना पुस्ताका धेरै नेता पार्टीमा रहे पनि सक्रिय राजनीतिमा उनीहरूको भूमिका कमजोर हुँदै गएको छ भने नयाँ पुस्ताका कतिपय सदस्य अन्य दलतर्फ आकर्षित भएका छन्।
नेतृत्वसम्बन्धी विवाद र गुटगत विभाजनले नेता–कार्यकर्तामा अन्योल बढाएको साहको भनाइ छ। गगन थापाप्रति युवाको आकर्षण देखिए पनि पुराना पुस्ताका कतिपय नेताहरूको झुकाव पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवातर्फै रहेको उनको बुझाइ छ।
चुनावी परिणामले देखाएको कमजोर जनाधार
मधेसमा कांग्रेसको घट्दो प्रभाव निर्वाचन परिणाममा समेत देखिएको छ। उपलब्ध विवरणअनुसार पछिल्लो फागुनमा सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा मधेस प्रदेशका ३२ प्रत्यक्ष निर्वाचन क्षेत्रमध्ये कांग्रेसले एउटा क्षेत्रमा मात्रै जित हासिल गरेको थियो। कुनै समय मधेसको समर्थनका आधारमा राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली बनेको कांग्रेसका लागि यो परिणाम ठूलो धक्का हो।
२०४८ सालपछिका विभिन्न निर्वाचनमा मधेसले कांग्रेसलाई राष्ट्रिय सत्तामा पुग्न महत्त्वपूर्ण सहयोग गरेको थियो। तर, २०५२ सालदेखि सुरु भएको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व र त्यसपछिका राजनीतिक परिवर्तनले कांग्रेसको परम्परागत जनाधारमा असर पार्यो।
२०६३–०६४ को मधेस आन्दोलनपछि मधेसकेन्द्रित दलहरूको उदयले कांग्रेसको राजनीतिक प्रभाव थप चुनौतीपूर्ण बनायो। त्यसपछिका संविधानसभा निर्वाचनमा पनि पार्टीले यस क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव जोगाउन संघर्ष गर्नुपर्यो।
२०७४ सालको निर्वाचनमा मधेसकेन्द्रित दलहरूको प्रभाव कमजोर हुँदै जाँदा कांग्रेसले पुनरागमनको सम्भावना देखेको थियो। तर, पछिल्लो जेनजी आन्दोलनले पुराना राजनीतिक दलप्रतिको जनधारणा र मतदाताको प्राथमिकतामा फेरबदल ल्यायो। त्यसको असर कांग्रेसमा पनि परेको देखिन्छ।
उपलब्ध विवरणअनुसार सभापति थापा स्वयं सर्लाहीबाट प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पराजित भएका थिए। यसले पार्टी नेतृत्वमा परिवर्तन हुँदैमा मतदाताको विश्वास स्वतः फर्किने अवस्था नरहेको संकेत गर्छ।
महाधिवेशनपछि नयाँ अपेक्षा
१५औँ महाधिवेशनबाट युवा नेतृत्वको उदय भएपछि मधेसका कांग्रेस कार्यकर्ता र समर्थकमा नयाँ आशा जागेको छ। थापाको नेतृत्वले पार्टीको छवि परिवर्तन गर्ने, युवालाई आकर्षित गर्ने र संगठनलाई पुनः सक्रिय बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
पर्साका कानुन व्यवसायी वीरेन्द्र यादव कांग्रेसको ऐतिहासिक आधार मधेसमा अझै पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको बताउँछन्। जेनजी आन्दोलनपछि पार्टी कमजोर देखिए पनि उपयुक्त नेतृत्व र संगठनात्मक सक्रियतामार्फत कांग्रेस पुनः बलियो बन्न सक्ने उनको विश्वास छ।
यादव राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को स्थानीय संगठन अझै पर्याप्त रूपमा विस्तार नभएको तर्क गर्दै कांग्रेससँग आफ्नो ऐतिहासिक सम्बन्ध र संगठनका आधारमा पुनः स्थापित हुने अवसर रहेको बताउँछन्।
यद्यपि, रास्वपा वा अन्य राजनीतिक दलको भविष्यबारे अहिले नै निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञान, स्थानीय नेतृत्वको प्रभाव र संगठन विस्तारले आगामी राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको दिशा निर्धारण गर्नेछन्।
नेतृत्व परिवर्तन मात्रै पर्याप्त छैन
मधेस प्रदेशमा कांग्रेसकै नेतृत्वमा सरकार रहनु र पार्टीको ऐतिहासिक संगठनात्मक आधार कायम हुनु उसका लागि अवसरका रूपमा हेरिएको छ। तर, प्रदेश सरकारको नेतृत्वमा रहनु र प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा बलियो जनसमर्थन प्राप्त गर्नु फरक विषय हुन्। पछिल्लो चुनावी परिणामले यही अन्तरलाई उजागर गरेको छ।
गगन थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले मधेसका मुद्दालाई कत्तिको प्राथमिकता दिन्छ, पुराना नेताहरूलाई संगठनमा कसरी सक्रिय बनाउँछ र युवालाई निर्णय प्रक्रियामा कति स्थान दिन्छ भन्ने कुराले पार्टीको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।
त्यसैगरी, आन्तरिक गुटबन्दी अन्त्य गर्ने, स्थानीय तहमा प्रभावशाली नेतृत्व विकास गर्ने र मतदाताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्ने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
महाधिवेशनपछि देखिएको उत्साह कांग्रेसका लागि अवसर अवश्य हो। तर, त्यसलाई दिगो राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न नेतृत्व परिवर्तनसँगै नीति, संगठन र कार्यशैलीमा समेत सुधार आवश्यक देखिन्छ। मधेसमा कांग्रेसको पुनरागमन सम्भव छ कि छैन भन्ने प्रश्नको जवाफ आगामी दिनमा पार्टीले गर्ने काम र मतदाताले दिने प्रतिक्रियाले तय गर्नेछ।