नेपालमा बाल विवाह र दाइजो प्रथा अझै पनि गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेका सामाजिक विकृति हुन्, जसले विशेषगरी महिलामाथि हुने हिंसालाई निरन्तर बढावा दिइरहेका छन्। परम्परा र सामाजिक दबाबका नाममा चल्दै आएका यी कुप्रथाहरूको असर अहिलेको आधुनिक समाजमा पनि स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ।
आजको समाजमा दैनिक जीवनमै महिलाहरू विभिन्न प्रकारका हिंसाको सिकार भइरहेका छन्। गन्ता दिनप्रतिदिन बढ्दै गइरहेको यस्तो हिंसाले महिलाको अस्तित्व, आत्मसम्मान र अधिकारमाथि गम्भीर चोट पुर्याइरहेको छ। धेरै महिलाहरूलाई आफ्ना अधिकारबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा उनीहरू हिंसा सहन बाध्य छन्। यसले गर्दा अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउने साहस पनि कमजोर बन्दै गएको छ।
बाल विवाहले बालिकाहरूको भविष्य अन्धकार बनाउने काम गर्छ। कम उमेरमै विवाह हुँदा उनीहरू शिक्षा र आत्मनिर्भर बन्ने अवसरबाट वञ्चित हुन्छन्। शारीरिक र मानसिक रूपमा तयार नहुँदा उनीहरूले घरेलु हिंसा, यौन शोषण र स्वास्थ्य समस्याहरू भोग्नुपर्छ। यस्ता अवस्थामा उनीहरूलाई समर्थन गर्ने प्रणाली कमजोर हुँदा उनीहरू झन् असहाय बन्छन्।
त्यसैगरी, दाइजो प्रथाले महिलालाई वस्तुजस्तो व्यवहार गर्ने सोचलाई अझ बलियो बनाएको छ। विवाहको नाममा केटी पक्षमाथि आर्थिक दबाब सिर्जना गरिन्छ, र अपेक्षा पूरा नभएमा महिलामाथि शारीरिक तथा मानसिक यातना दिइन्छ। समाजमा यस्तो व्यवहार सामान्यजस्तो देखिनु झनै चिन्ताजनक विषय हो।
यस्ता समस्याहरूको अन्त्यका लागि केही महिलाहरूले साहसका साथ आवाज उठाएका पनि छन्। उनीहरूले अन्यायविरुद्ध लड्ने प्रयास गरिरहेका छन्। तर, अझै पनि धेरै महिलाहरू समाजको लाज, डर र दबाबका कारण चुपचाप हिंसा सहेर बसिरहेका छन्। यो अवस्था परिवर्तन गर्न समाजकै सोच परिवर्तन हुन आवश्यक छ।
अन्ततः, कानुनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन। शिक्षा, जनचेतना र समानताको अभ्यासमार्फत मात्र यस्ता कुप्रथाहरू अन्त्य गर्न सकिन्छ। महिलाहरूलाई आफ्ना अधिकारबारे सचेत बनाउँदै, सुरक्षित र सम्मानपूर्ण समाज निर्माण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।